Hout knagen: gedragsprobleem of seizoenssignaal?

Konijnen die ineens hun houten hok opeten. Paarden die fanatiek aan omheiningspalen knagen. Begrijpelijk dat dit zorgen oproept. Is het verveling, stress of gaat er iets mis? In veel gevallen is het geen probleemgedrag, maar een logisch signaal van het seizoen.

In de winter verandert het natuurlijke voedingspatroon van planteneters ingrijpend. Waar dieren in de zomer vooral jonge, zachte planten eten, bestaat het winteraanbod uit verhoute delen: stengels, stro, bast, hout en wortels. Dit materiaal levert weinig snelle energie, maar juist veel structuur. Die stevige, stugge vezels vertragen de vertering, zorgen voor rust in het maagdarmkanaal en ondersteunen een stabiele darmwerking. Ontbreekt die structuur in het rantsoen, dan gaan dieren zelf op zoek. Niet uit verveling, maar omdat hun lichaam daar instinctief om vraagt.

Dat maakt februari een logisch moment om dit gedrag breder te bekijken. Knaag- en kauwgedrag gaat namelijk niet alleen over voeding, maar ook over het gebit. Bij konijnen groeien de tanden continu en is knagen essentieel voor natuurlijke slijtage. Bij paarden zorgt langdurig kauwen op ruwvoer voor speekselproductie, een gezonde belasting van de kiezen en ondersteuning van het spijsverteringsstelsel. Meer behoefte aan hout en structuur betekent automatisch meer kauwwerk en een andere belasting van tanden en kiezen. Tegelijkertijd geldt: plotseling extreem knaaggedrag is altijd iets om serieus te nemen en kan aanleiding zijn om het gebit mee te laten controleren.

Een belangrijk onderdeel van dit verhaal is de rol van vezels, waaronder lignine. Lignine is een onverteerbare, structurele vezel die voorkomt in hout, stro en verhoute plantenstengels. Het levert geen energie, maar speelt wel een belangrijke rol in de darmbeweging en de stabiliteit van de achterdarmfermentatie. In de winter, wanneer vers gras ontbreekt en de energiebehoefte voor warmteregulatie toeneemt, zien we dat paarden en konijnen instinctief meer behoefte hebben aan dit type ruw, vezelrijk materiaal. Het gaat daarbij niet om een ‘ligninetekort’, maar om een bredere behoefte aan structuurvezels zoals cellulose, hemicellulose en lignine samen.

Knaaghout sluit hier goed op aan. Houtsoorten zoals wilg, berk, linde en framboos passen bij dit seizoen en bieden precies die stevige structuur waar dieren nu naar zoeken. Daarnaast zien we in de winter vaker interesse in plantwortels. Wortels bevatten minder lignine dan hout of stro, maar horen wel degelijk bij het natuurlijke winterdieet. Denk aan paardenbloemwortel, brandnetelwortel, heemstwortel, cichorei en lavas. Ze zijn aardend, geconcentreerd en ondersteunend, en passen bij een rustiger, meer verdiepend winterrantsoen.

Hoewel paarden en konijnen beide achterdarmfermenteerders zijn, verschilt hun vertering in detail. Paarden zijn afhankelijk van een constante aanvoer van ruwvoer om koliek en onrust te voorkomen. Lignine blijft grotendeels intact, maar zorgt voor volume en een goede doorvoer. Konijnen hebben een sneller en gevoeliger systeem, waarbij voldoende structuurvezel cruciaal is voor een goede darmpassage en caecotrofie. In beide gevallen geldt dat te weinig structureel ruwvoer problemen kan geven, zowel fysiek als gedragsmatig.

Wat we nu zien, is dus vaak geen afwijking, maar een duidelijk seizoenssignaal. De winter vraagt om meer structuur, meer verhouting en meer kauwwerk. Door hier bewust op in te spelen met passend knaaghout, stro, hooi en ondersteunende kruiden, help je je dier op een manier die aansluit bij zijn natuurlijke ritme en voorkom je dat hij zelf oplossingen gaat zoeken waar wij ons zorgen over maken.

Tot slot blijft het belangrijk om altijd naar het geheel te kijken. Verandert het knaaggedrag plotseling extreem, of gaat het samen met gewichtsverlies, pijnsignalen, slecht eten of gedragsveranderingen, dan is het verstandig om het gebit en de algehele gezondheid te laten controleren door een dierenarts. Voeding en gedrag geven veel informatie, maar zijn geen vervanging van medische beoordeling.

Voor paarden geldt daarbij dat de basis altijd goed ruwvoer moet zijn. Onverpakt hooi stimuleert langer kauwen, meer speekselproductie en een natuurlijker eettempo dan verpakt hooi. Dat maakt het niet alleen beter voor het gebit, maar ook voor maag en darmen. Knaaghout en kruiden zijn een waardevolle aanvulling, maar geen vervanging van voldoende, passend ruwvoer.